Cây bồ đề trong Phật giáo và trong chùa Việt: ý nghĩa và cách lễ dưới gốc

Cây bồ đề là cây gì?

“Bồ đề” là phiên âm của từ Bodhi trong tiếng Phạn và tiếng Pali, nghĩa là sự tỉnh thức, sự thông suốt, giác ngộ. Cây được gọi là cây bồ đề vì gắn với việc Đức Phật giác ngộ dưới gốc; từ điển Phật học còn ghi các tên khác như Giác thụ, Đạo thụ, Đạo tràng thụ và Phật thụ.

Về thực vật, đây là loài Ficus religiosa thuộc họ Dâu, có nguồn gốc từ Ấn Độ, sống lâu và bền bỉ, lá hình trái tim với chóp lá nhọn. Lá non màu hồng rồi chuyển xanh. Đôi khi rễ khí sinh từ thân đâm xuống đất tạo thành những thân phụ. Hoa nằm bên trong quả nên nhiều người tưởng cây không có hoa.

Cây bồ đề và sự kiện thành đạo

Theo truyền thống, Thái tử Tất Đạt Đa ngồi thiền dưới cội bồ đề ở Bồ Đề Đạo Tràng (Bodh Gaya), thuộc bang Bihar, Ấn Độ, bên bờ sông Ni Liên Thiền, và thành đạo tại đó. Phật giáo Bắc truyền ở Việt Nam kỷ niệm sự kiện này vào mùng 8 tháng Chạp (tháng 12 âm lịch); truyền thống Nam truyền tính vào ngày trăng tròn tháng Vesākha. Bạn tra lịch âm ở chuasen.com/lich-am/ để biết ngày này năm nay rơi vào hôm nào.

Truyền thống còn nhắc tới ba loại cây thiêng gắn với đời Đức Phật: cây vô ưu lúc Ngài đản sinh, cây bồ đề lúc thành đạo và cây sa la lúc nhập Niết bàn.

Cây bồ đề gốc đã nhiều lần bị tàn phá nên không còn đến ngày nay. Các tài liệu kể về cây ở Bồ Đề Đạo Tràng hiện nay không hoàn toàn giống nhau: có bài nói đó là cây mới mọc lên từ cây cũ, có bài nói cây được chiết từ cây bồ đề ở Sri Lanka vốn có gốc từ một nhánh của cây cũ. Một bài viết cho biết các thế hệ con cháu của cây vẫn sinh trưởng và được kính lễ tại nơi Đức Phật thành đạo.

Cây bồ đề trong chùa Việt

Ở Việt Nam, cây bồ đề thường được trồng trong sân vườn chùa để nhắc nhớ nơi Đức Phật giác ngộ. Cây ở chùa Trấn Quốc (Hà Nội) là một ví dụ nổi tiếng: theo báo Phật giáo, đó là cây chiết từ cây bồ đề ở Bồ Đề Đạo Tràng, do Tổng thống Ấn Độ Rajendra Prasad mang tặng trong chuyến thăm Việt Nam tháng 3 năm 1959. Chùa đã ươm hơn 300 cây chiết từ cây này để trồng ở nhiều nơi trong nước, trong đó có một cây ở đảo Trường Sa.

Lá bồ đề cũng quen thuộc trên bàn thờ người Việt, có khi là lá mạ vàng. Lá nhắc người thờ nhớ đến quá trình tu hành và giác ngộ của Đức Phật, và nhắc sống thiện. Hình lá giống trái tim thường được hiểu là biểu tượng của tình thương, đó là cách hiểu biểu tượng chứ không phải điều ghi trong kinh. Có nơi còn tin lá bồ đề là vật “hộ mệnh”; đó là niềm tin dân gian và Chùa Sen không khẳng định.

Cách lễ dưới gốc bồ đề

Không có nghi thức bắt buộc riêng cho việc lễ dưới gốc bồ đề. Một bài viết về Bồ Đề Đạo Tràng nhấn mạnh việc đảnh lễ và cúng dường cây bồ đề với lòng cung kính, vì công đức được xem như đảnh lễ Đức Phật; kinh Tiểu Bộ cũng kể tôn giả A Nan trồng cây bồ đề ở Kỳ Viên từ hạt của cây gốc và thường đến cúng dường cây ấy.

Khi đứng dưới gốc bồ đề trong sân chùa, bạn có thể làm đơn giản như sau:

• Đến gần, đứng thẳng, chắp tay và vái ba vái; nếu chùa có chỗ lễ, bạn có thể lạy ba lạy.
• Niệm danh hiệu Phật hoặc đọc thầm một lời nguyện lành, rồi hồi hướng lòng lành đến mọi người.
• Ngồi lặng vài phút, hoặc đi chậm quanh gốc cây và để tâm theo từng bước chân (xem chuasen.com/ngoi-thien-ngoai-troi/).
• Giữ gìn cây: không bẻ cành, hái lá, khắc chữ lên thân hay buộc đồ vào cây, và không để rác ở gốc.
• Mỗi chùa có quy định riêng, nên bạn hãy theo biển hướng dẫn hoặc hỏi quý thầy cô.

Vườn bồ đề trong Chùa Sen

Trong khuôn viên Chùa Sen có một cây bồ đề cổ thụ ở vườn phía Tây, quanh gốc là ghế đá tròn và một vòng bồ đoàn quay vào gốc cây. Bạn chọn Cây bồ đề trong menu Đi dạo để nhân vật tự đi tới đó, hoặc đi qua cổng phụ phía Tây của sân chùa, rồi đến gần một bồ đoàn và bấm Ngồi xuống.

Ngồi xuống bồ đoàn, bạn có thể niệm Phật bằng tràng hạt, tụng kinh hoặc thiền hẹn giờ như ở chánh điện; mỗi bồ đoàn chỉ có một người ngồi trong cùng phòng. Cách thiền theo dõi hơi thở được hướng dẫn ở chuasen.com/thien-cho-nguoi-moi/.

Chùa Sen chỉ là chỗ hỗ trợ việc tu tập hằng ngày: không hứa hẹn kết quả nào từ việc ngồi dưới cây bồ đề trên màn hình và không thay việc đến chùa thật.